آدمیت و تاریخنگاری در ایران

به مناسبت مرگ فریدون آدمیت

  آدمیت و تاریخنگاری در ایران

 خسرو شاکری

 

آثار آدميت نشانه از يک نظم فکری، شيوه‌ی‌علمی، و دقت و سنجش حرفه‌ای‌ دارد. آدميت نخستين ايرانی‌ای است که تاريخنگاری ‌و تاريخشناسی‌ را با آموزش حرفه‌ای‌آموخت، و نه” الله بختکی‌“چون بسياری که نام مورخ گرفته‌اند. در عين حال، او تنها مورخ عصر خود است که از ارثيه تاريخنگاری مورخانی ‌پروسواس چون بيهقی ‌بی‌بهره نمانده است. او تداوم تاريخنگاری‌ علمی‌سنتی‌ و پيوند آن با تاريخنگاری ‌مدرن است. اين همه به اين معنا نيست که نمی‌توان بر او خرده گرفت يا انتقاد کرد.

فرشاد قربانپور گفت‌وگویی داشته است با دکتر خسرو شاکری، استاد بازنشسته‌ی تاریخ در موسسه‌ی تحقیقات عالی علوم اجتماعی در پاریس. متن این گفت‌وگو که در "شهروند امروز" منتشر شده است، توسط دکتر شاکری در اختیار "برای یک ایران" قرار گرفته است.

دکتر فريدون آدميت مورخ را چگونه ارزيابی‌ می‌کنيد و ويژگی‌تاريخ نگاری‌آدميت را چه می‌دانيد؟

خسرو شاکری: آدميت نخستين مورخ دوران معاصر ايران است که با شيوه های ‌مدرن تاريخنگاری ‌به تاريخ انقلاب مشروطيت پرداخت. پيش از او کسان ديگری ‌نيز به اين تاريخ پرداخته بودند، از جمله احمد کسروی ‌که به بازسازی ‌رويدادهای ‌مشروطيت پرداخته بود، کم و بيش در همان مايه‌ای‌که ادوارد برآون (Edward Browne) انجام داده بود. تفاوت کار کسروی ‌با کار برآون اين بود که وی، با استفاده از اسناد بيشتری، جزئيات مهمتر و دقيقتری‌را در بازسازی‌آن تاريخ مورد استفاده قرار داد. وی ‌از منابع زيادی، از جمله به زبان های‌روسی ‌و ارمنی، استفاده کرد. با اينکه از نظر محتوا کمترين خرده‌ای ‌می‌توان به او گرفت، اشکال تاريخنگاری او اين است که نمی‌توان منابع وی ‌را مورد بررسی ‌قرارداد يا کيش (check) کرد. جای ‌تأسف است که او منابع خود را به دقت برای‌استفاده‌ی‌اعقاب حرفه‌ای‌ خود به دست نداده است. همين جا بايد افزود که در دوران رضا خان، که مشروطيت جز در نام تعطيل شده بود، امکان نگارش تاريخ مشروطيت وجود نداشت. از همين رو، وی‌انتشار آن کتاب را در نخستين دهه‌ی ‌سده‌ی ‌چهاردهم خورشيدی ‌طی ‌يک سلسله مقالات در مجله‌ی ‌روشنفکران عرب (العرفان) آغازيد، که در دمشق منتشر می‌شد. البته او بعد ها توانست در اواخر زمان رضا شاه برخی ‌تکه‌های‌آن را در ايران در مجله‌ی‌ پيمان منتشر سازد. اين اشاره را به کسروی‌ازين نظر می‌کنم که تأکيد ورزم که آدميت براستی ‌نخستين مورخ معاصر ايران است که به سبک مدرن به کار تاريخ پرداخته است.

 

ادامه مطلب